درمان واریس پا برای همه افراد یکسان نیست. رگ‌های واریسی ممکن است از یک نارسایی محدود و سطحی تا اختلال قابل‌توجه در عملکرد وریدهای اصلی پا متفاوت باشند. به همین دلیل، انتخاب روش درمان نباید فقط بر اساس ظاهر رگ یا اندازه آن انجام شود.

در درمان اصولی واریس ابتدا مشخص می‌شود کدام ورید دچار برگشت غیرطبیعی خون یا Venous Reflux است، شدت بیماری چقدر است و آیا وریدهای اصلی مانند GSV یا SSV درگیر هستند یا خیر. سپس می‌توان بین روش‌هایی مانند EVLA، رادیوفرکوئنسی، اسکلروتراپی، فلبکتومی، درمان محافظه‌کارانه یا در موارد خاص جراحی انتخاب کرد.

راهنمای NICE نیز در افراد مبتلا به واریس همراه با truncal reflux، ابتدا ارزیابی با Duplex Ultrasound و سپس انتخاب درمان مناسب را توصیه می‌کند. در بیماران مناسب، endothermal ablation مانند لیزر داخل وریدی یا RF در جایگاه بالایی قرار دارد.

واریس پا چیست؟

واریس زمانی ایجاد می‌شود که بخشی از وریدهای سطحی پا گشاد، پیچ‌خورده یا برجسته شوند.

وریدهای پا دارای دریچه‌هایی هستند که به برگشت خون به سمت قلب کمک می‌کنند. اگر این دریچه‌ها عملکرد مناسبی نداشته باشند، بخشی از خون می‌تواند به سمت پایین برگردد و فشار داخل رگ افزایش پیدا کند.

این وضعیت نارسایی وریدی و reflux نامیده می‌شود و در طول زمان می‌تواند باعث ایجاد رگ‌های برجسته، احساس سنگینی، درد، ورم و در مراحل پیشرفته‌تر تغییرات پوستی شود.

چرا واریس ایجاد می‌شود؟

علت واریس معمولاً فقط یک عامل نیست. ژنتیک، سن، بارداری، افزایش فشار وریدی، ایستادن طولانی‌مدت و تغییرات ساختاری یا عملکردی دریچه‌های وریدی می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.

سابقه خانوادگی

افرادی که اعضای خانواده آنها سابقه واریس دارند، ممکن است استعداد بیشتری برای ابتلا به بیماری وریدی داشته باشند.

افزایش سن

با افزایش سن، دیواره ورید و دریچه‌های داخل آن ممکن است عملکرد اولیه خود را تا حدی از دست بدهند.

بارداری

در دوران بارداری حجم خون افزایش پیدا می‌کند و تغییرات هورمونی و فشار رحم بر وریدهای لگنی می‌توانند زمینه بروز یا تشدید واریس را فراهم کنند.

ایستادن یا نشستن طولانی

بی‌تحرکی طولانی باعث کاهش فعالیت پمپ عضلانی ساق می‌شود و می‌تواند علائم نارسایی وریدی را تشدید کند.

اضافه‌وزن

اضافه‌وزن می‌تواند فشار بیشتری بر سیستم وریدی اندام تحتانی وارد کند، هرچند علت واریس را نمی‌توان فقط به وزن نسبت داد.

علائم واریس پا چیست؟

برخی افراد فقط از ظاهر رگ‌ها ناراضی هستند، در حالی که در برخی دیگر بیماری علامت‌دار است.

علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• رگ‌های برجسته و پیچ‌خورده
• درد یا حساسیت پا
• احساس سنگینی
• خستگی پاها
• تورم مچ یا ساق
• خارش
• احساس ضربان یا فشار
• گرفتگی عضلات در برخی افراد
• تغییر رنگ پوست
• سفت‌شدن پوست در بیماری پیشرفته
• زخم وریدی در موارد شدیدتر

شدت ظاهر رگ همیشه با شدت اختلال وریدی یکسان نیست.

چه زمانی برای درمان واریس باید مراجعه کرد؟

وجود چند رگ کوچک سطحی الزاماً به معنای بیماری شدید نیست، اما اگر واریس با درد، سنگینی، تورم، تغییرات پوست، التهاب، خونریزی یا زخم همراه باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

همچنین اگر رگ‌ها به‌سرعت بیشتر شده‌اند یا قبلاً درمان شده‌اند و دوباره برگشته‌اند، بهتر است علت با بررسی دقیق‌تر مشخص شود.

تشخیص واریس قبل از درمان چگونه انجام می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین تغییراتی که باید در نگاه به درمان واریس ایجاد کرد این است:

درمان نباید با انتخاب دستگاه شروع شود؛ باید با تشخیص منبع بیماری شروع شود.

معاینه

ظاهر رگ‌ها، محل تورم، تغییرات پوستی و الگوی واریس بررسی می‌شود.

سونوگرافی Duplex

اگر واریس علامت‌دار باشد یا مداخله درمانی مطرح شود، Duplex Ultrasound نقش مهمی دارد.

این بررسی می‌تواند مشخص کند:

• reflux در کدام رگ وجود دارد
• GSV یا SSV درگیر هستند یا خیر
• سیستم وریدی عمقی چه وضعیتی دارد
• مسیر و قطر رگ چگونه است
• منبع رگ‌های برجسته کجاست

راهنمای تخصصی SVS/AVF، Duplex Ultrasound را روش اصلی ارزیابی reflux وریدی معرفی می‌کند.

بهترین روش درمان واریس پا چگونه انتخاب می‌شود؟

هیچ روشی برای همه بیماران «بهترین» نیست.

انتخاب درمان به عواملی مانند:

• محل reflux
• نوع ورید
• آناتومی رگ
• شدت علائم
• وجود ورم یا تغییرات پوستی
• سابقه درمان قبلی
• شرایط عمومی بیمار
• هدف درمان
• ترجیح بیمار

وابسته است.

برای مثال، بیماری که فقط spider veins دارد با بیماری که GSV axial reflux دارد، حتی اگر هر دو اصطلاح «واریس» را برای مشکل خود به کار ببرند، برنامه درمانی یکسانی ندارند.

درمان واریس پا با لیزر EVLA

EVLA یا Endovenous Laser Ablation یک روش کم‌تهاجمی برای بستن بعضی وریدهای اصلی سطحی دارای reflux است.

در این روش یک فیبر باریک تحت هدایت سونوگرافی داخل ورید قرار می‌گیرد و انرژی لیزر باعث بسته‌شدن کنترل‌شده رگ می‌شود.

EVLA بیشتر برای وریدهای تنه‌ای دارای reflux مطرح است و نباید آن را با لیزر سطحی رگ‌های عنکبوتی یکی دانست.

در بیماران علامت‌دار دارای axial reflux در GSV یا SSV، راهنمای SVS/AVF درمان endovenous را نسبت به جراحی stripping ترجیح می‌دهد.

درمان واریس با رادیوفرکوئنسی یا RFA

RFA نیز یک روش داخل وریدی است، اما به‌جای انرژی لیزر از انرژی رادیوفرکوئنسی برای گرم‌کردن و بستن ورید استفاده می‌شود.

EVLA و RFA هر دو در گروه thermal ablation قرار می‌گیرند.

برتری مطلق یکی از این دو برای تمام بیماران اثبات نشده است و انتخاب می‌تواند به آناتومی ورید، تجربه درمانگر، امکانات و ترجیح بیمار بستگی داشته باشد.

مرور Cochrane نیز نشان می‌دهد درمان‌های اصلی واریس در بسیاری از Outcomeها نتایج قابل‌مقایسه‌ای دارند و کیفیت شواهد برای بعضی مقایسه‌های بلندمدت محدود است.

اسکلروتراپی واریس

در اسکلروتراپی ماده مخصوصی داخل رگ تزریق می‌شود که باعث واکنش در دیواره آن و بسته‌شدن تدریجی رگ می‌شود.

این روش می‌تواند برای:

• رگ‌های عنکبوتی
• reticular veins
• برخی شاخه‌های واریسی
• و در شرایط خاص بعضی رگ‌های بزرگ‌تر

استفاده شود.

بنابراین عبارت «اسکلروتراپی فقط برای واریس خفیف است» دقیق نیست.

برای truncal reflux، NICE ابتدا endothermal ablation را پیشنهاد می‌کند و اگر مناسب نباشد ultrasound-guided foam sclerotherapy مطرح می‌شود.

فلبکتومی

در Miniphlebectomy، شاخه‌های برجسته واریسی از طریق سوراخ‌های بسیار کوچک پوستی خارج می‌شوند.

این روش به‌خصوص زمانی کاربرد دارد که شاخه‌های سطحی برجسته وجود داشته باشند.

گاهی بیمار همزمان به:

EVLA یا RFA برای ورید اصلی

و

فلبکتومی یا اسکلروتراپی برای شاخه‌ها

نیاز دارد.

این درمان ترکیبی به معنای شکست یک روش نیست؛ بلکه شبکه وریدی ممکن است چند جزء متفاوت برای درمان داشته باشد.

جراحی واریس

جراحی سنتی مانند ligation و stripping امروزه برای همه بیماران انتخاب اول نیست.

راهنمای SVS/AVF توصیه می‌کند در بیمار مناسب دارای axial reflux، endovenous ablation به جراحی stripping ترجیح داده شود. با این حال اگر آناتومی اجازه درمان داخل وریدی ندهد یا تجهیزات و تخصص لازم موجود نباشد، جراحی هنوز می‌تواند نقش داشته باشد.

درمان واریس پا بدون جراحی

امروزه بخش قابل‌توجهی از واریس‌ها را می‌توان بدون جراحی باز درمان کرد.

روش‌های مهم غیرجراحی یا کم‌تهاجمی شامل:

• EVLA
• RFA
• اسکلروتراپی
• برخی روش‌های nonthermal endovenous

هستند.

اما انتخاب روش دقیق به نوع بیماری بستگی دارد.

برای توضیح کامل‌تر روش‌های غیرجراحی، مقاله «درمان واریس پا بدون جراحی» را مطالعه کنید.

آیا جوراب واریس درمان قطعی است؟

جوراب فشاری می‌تواند در برخی بیماران به کاهش تورم، سنگینی و ناراحتی کمک کند.

اما جوراب معمولاً وریدی را که دچار reflux ساختاری است از بین نمی‌برد.

در راهنمای SVS/AVF، برای بیمار علامت‌دار دارای axial reflux که کاندید intervention است، مداخله وریدی نسبت به استفاده طولانی‌مدت از جوراب ترجیح داده شده است.

در مقابل، اگر بیمار به دلایل پزشکی یا ترجیح شخصی درمان مداخله‌ای نخواهد یا برای آن مناسب نباشد، compression می‌تواند برای کنترل علائم استفاده شود.

آیا ورزش واریس را درمان می‌کند؟

ورزش برای سلامت عمومی، کنترل وزن و فعال نگه داشتن پمپ عضلانی ساق مفید است و می‌تواند در برخی افراد احساس سنگینی یا ناراحتی را کاهش دهد.

اما ورزش معمولاً رگ واریسی ایجادشده یا reflux دریچه‌ای را حذف نمی‌کند.

پیاده‌روی و فعالیت‌های متناسب معمولاً مفید هستند، اما لازم نیست همه بیماران مبتلا به واریس از تمرینات قدرتی منع شوند. محدودیت ورزشی باید براساس شرایط فرد تعیین شود.

آیا ماساژ، روغن یا کرم می‌تواند واریس را از بین ببرد؟

شواهد کافی برای اینکه کرم‌ها، روغن‌های موضعی یا ماساژ بتوانند یک ورید واریسی دارای reflux را به وضعیت طبیعی برگردانند وجود ندارد.

برخی محصولات ممکن است احساس خشکی، خستگی یا ناراحتی پوست را کاهش دهند، اما نباید به‌عنوان جایگزین درمان بیماری ساختاری ورید معرفی شوند.

ماساژ شدید روی رگ دردناک، ملتهب یا مشکوک به ترومبوز نیز مناسب نیست.

آیا بالا نگه داشتن پا مفید است؟

بالا بردن پاها در بعضی افراد می‌تواند فشار وریدی و تورم را موقتاً کاهش دهد.

این کار یک روش حمایتی برای کنترل علائم است، نه درمان قطعی reflux.

کاهش وزن چه اثری دارد؟

در افراد دارای اضافه‌وزن، کاهش وزن می‌تواند فشار واردشده بر اندام تحتانی را کاهش دهد و برای سلامت عمومی و تحرک مفید باشد.

با این حال کاهش وزن به‌تنهایی تضمین نمی‌کند رگ‌های واریسی موجود از بین بروند.

درمان واریس در دوران بارداری

واریس ممکن است در بارداری ظاهر یا تشدید شود.

NICE توصیه می‌کند درمان‌های مداخله‌ای واریس در دوران بارداری معمولاً انجام نشوند مگر در شرایط استثنایی. برای کنترل علائم می‌توان در صورت مناسب بودن از compression hosiery استفاده کرد.

بخشی از تغییرات وریدی مرتبط با بارداری ممکن است پس از زایمان کاهش پیدا کنند.

عوارض درمان نکردن واریس چیست؟

همه افراد مبتلا به واریس الزاماً دچار عارضه شدید نمی‌شوند، اما بیماری وریدی در برخی افراد می‌تواند پیشرفت کند.

عوارض احتمالی شامل:

• التهاب ورید سطحی
• تغییر رنگ پوست
• اگزمای وریدی
• سفت‌شدن بافت پوست
• زخم وریدی
• خونریزی از رگ سطحی

است.

وجود خونریزی از واریس، زخم یا تغییرات قابل‌توجه پوست نیازمند ارزیابی تخصصی است.

آیا درمان واریس قطعی است؟

اصطلاح «درمان قطعی» باید با احتیاط استفاده شود.

می‌توان ورید مشخصی را با موفقیت بست یا خارج کرد و علائم بیمار را بهبود داد، اما استعداد فرد برای بیماری وریدی الزاماً از بین نمی‌رود.

در آینده ممکن است:

• ورید دیگری دچار reflux شود
• شاخه‌های جدید واریسی ظاهر شوند
• ورید درمان‌شده در درصدی از موارد recanalize شود

بنابراین درمان موفق به معنای تضمین صفر درصد عود تا پایان عمر نیست.

آیا درمان واریس باعث اختلال در گردش خون می‌شود؟

در درمان EVLA، RFA یا جراحی، هدف معمولاً ورید سطحی ناکارآمد است.

پس از بسته‌شدن یا خارج‌شدن این رگ، خون از طریق سایر وریدهای سالم، به‌خصوص سیستم وریدی عمقی، به حرکت خود ادامه می‌دهد.

این موضوع یکی از دلایلی است که ارزیابی سیستم عمقی قبل از درمان اهمیت دارد.

درمان واریس چقدر طول می‌کشد؟

این موضوع به روش انتخاب‌شده بستگی دارد.

اسکلروتراپی، EVLA، RFA یا فلبکتومی زمان‌های متفاوتی دارند و ممکن است برای برخی بیماران بیش از یک جلسه یا روش ترکیبی لازم باشد.

بنابراین بهتر است قبل از مشخص‌شدن نقشه وریدی، وعده «درمان کامل در یک جلسه» داده نشود.

هزینه درمان واریس پا به چه عواملی بستگی دارد؟

هزینه می‌تواند براساس موارد زیر متفاوت باشد:

• یک یا دوطرفه بودن بیماری
• تعداد وریدهای درگیر
• نوع درمان
• نیاز به سونوگرافی Duplex
• نیاز به درمان ترکیبی
• تعداد جلسات
• تجهیزات مصرفی
• شرایط بیمه

مقایسه قیمت بدون مشخص‌بودن نوع واریس و برنامه درمانی می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

بهترین روش درمان واریس پا چیست؟

بهترین روش، نام یک دستگاه خاص نیست.

بهترین درمان روشی است که با:

منبع reflux + آناتومی رگ + شدت بیماری + هدف بیمار

تطابق داشته باشد.

برای یک نفر ممکن است EVLA انتخاب مناسبی باشد، در فرد دیگر RFA، در فردی اسکلروتراپی و در بیمار دیگری ترکیبی از ablation و فلبکتومی منطقی‌تر باشد.

سوالات متداول

آیا واریس پا بدون جراحی درمان می‌شود؟

بله. امروزه بسیاری از بیماران را می‌توان با روش‌هایی مانند EVLA، RFA و اسکلروتراپی بدون جراحی باز درمان کرد. مناسب بودن هر روش به یافته‌های Duplex بستگی دارد.

آیا لیزر بهترین درمان واریس است؟

برای برخی وریدهای دارای axial reflux، EVLA یک گزینه مؤثر است، اما برای همه انواع واریس بهترین انتخاب نیست.

آیا اسکلروتراپی باعث درمان کامل واریس می‌شود؟

اسکلروتراپی می‌تواند رگ هدف را ببندد، اما نتیجه به نوع رگ و وجود یا عدم وجود reflux در وریدهای اصلی بستگی دارد.

آیا جوراب واریس بیماری را درمان می‌کند؟

جوراب بیشتر برای کنترل علائم و کاهش فشار وریدی استفاده می‌شود و معمولاً اختلال ساختاری دریچه‌ها را برطرف نمی‌کند.

آیا واریس بعد از درمان برمی‌گردد؟

امکان ایجاد رگ‌های جدید یا عود وجود دارد. این موضوع همیشه به معنای شکست درمان قبلی نیست.

برای انتخاب درمان حتماً سونوگرافی لازم است؟

در واریس علامت‌دار یا زمانی که intervention مطرح است، Duplex نقش مهمی در تعیین منبع reflux و طراحی درمان دارد.

جمع‌بندی

درمان واریس پا باید از تشخیص صحیح آغاز شود، نه از انتخاب خودسرانه لیزر، RF یا تزریق.

روش‌های مدرن امکان درمان بسیاری از بیماران را بدون جراحی باز فراهم کرده‌اند، اما نوع reflux، ورید درگیر و آناتومی بیمار تعیین می‌کنند کدام روش منطقی‌تر است.

در نهایت، یک برنامه درمانی خوب ممکن است شامل یک روش واحد یا ترکیبی از چند تکنیک باشد.